Türk Hukukundaki Mevcut Düzenleme
Nafaka; mahkeme sürecinde veya sonrasında ayrılan ya da boşanan eşin ve/veya çocukların geçimini sağlamak için diğer taraftan alınan maddi destektir. Türk Medeni Kanunu’nda düzenlenmiş olup dört farklı türü bulunmaktadır: Tedbir nafakası, iştirak nafakası, yardım nafakası ve yoksulluk nafakası.
Bunlardan tedbir, iştirak ve yoksulluk nafakası boşanma davasına bağlı olarak hükmedilen nafaka türleridir.
Tedbir Nafakası
Tedbir Nafakası, boşanma davasının açılmasıyla birlikte hakim tarafından hükmedilen ve gerekli görüldüğü sürece dava sonuçlanıncaya kadar devam eden geçici bir nafaka türüdür. Amacı, dava sürecinde eşin ve varsa çocukların barınma ve geçinme gibi temel ihtiyaçlarını güvence altına almaktır.
Herhangi bir boşanma veya ayrılık davası söz konusu olmaksızın eşler ayrı yaşıyorsa ve tedbir nafakası talep edilmişse, hakim yine bu nafakaya hükmedebilir. Bu durum Türk Medeni Kanunu’nun 197. maddesinde düzenlenmiştir.
İştirak Nafakası
İştirak nafakası çocuğun geçimini konu edinir. Boşanma kararı ile birlikte çocuğun velayeti eşlerden birine verilirken, diğer eşin çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılması zorunludur. İştirak nafakası çocuğun ergin olmasına (18 yaşını doldurmasına) kadar devam eder. Ancak çocuk eğitimine devam ediyorsa, eğitim süresince nafaka yükümlülüğü sürebilir.
Yardım Nafakası
Yardım nafakasının boşanma davası veya evlilik ile bir ilişkisi yoktur. Bir kimsenin, yardım etmediği takdirde yoksulluğa düşecek olan altsoy ve üstsoyu ile kardeşlerine ödemekle yükümlü olduğu nafaka türüdür (TMK m. 364).
Yoksulluk Nafakası
Evliliğin boşanma kararı ile bitmesi nedeniyle yoksulluğa düşecek eş lehine hükmedilen nafakadır. Yoksulluk nafakası talep eden eşin, diğer eşten daha ağır kusurlu olmaması gerekir (TMK m. 175).
Yoksulluk nafakası talep edebilmenin ilk şartı, boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek olmaktır. Kanun koyucu burada nafaka alacaklısının kadın veya erkek olması konusunda bir ayrım yapmamıştır. Ancak uygulamada ekonomik ve toplumsal şartlar nedeniyle çoğunlukla kadınlar lehine hükmedilmektedir.
Yoksulluk nafakasına hakim re’sen karar veremez. Nafaka alacaklısının bu yönde açık bir talebinin bulunması şarttır.
Yoksulluk nafakası herhangi bir süreye bağlı değildir. Süresiz olarak hükmedilebilir; ancak kanunda belirtilen hallerin gerçekleşmesi durumunda mahkeme kararıyla kaldırılabilir veya kendiliğinden sona erebilir.
Kendisine ödeme yapılan kişinin evlenmesi halinde nafaka ödeyen diğer eşin nafaka ödeme borcu kendiliğinden kalkar.
TMK 176/3. maddesi uyarınca: İrat biçiminde ödenmesine karar verilen maddi tazminat veya nafaka, alacaklı tarafın yeniden evlenmesi veya taraflardan birinin ölümü halinde kendiliğinden kalkar; alacaklı tarafın evlenme olmaksızın fiilen evliymiş gibi yaşaması, yoksulluğunun ortadan kalkması ya da haysiyetsiz hayat sürmesi halinde mahkeme kararıyla kaldırılır.
Yeni Nafaka Düzenlemesi Taslağı ve Getirilen Eleştiriler
1- Yeni düzenlemeyle yoksulluk nafakasının evlilik süresine göre ödenmesi öngörülüyor
Mevcut yasal düzenleme uyarınca Yoksulluk Nafakası herhangi bir süreye bağlı tutulmamıştır. Taslak düzenlemede ise evlilik süresine göre kademeli bir nafaka süresi getirilmesi tartışılmaktadır.
Bu taslak uygulamaya girdiği vakit, zaten ciddi mağduriyetler yaşayan boşanmış kadınların durumunu daha da zorlaştıracaktır. Kadının istihdamdaki yerinin yetersizliği, bakım yükümlülükleri ve yaş faktörü dikkate alınmadan getirilecek süre sınırlamaları telafisi güç zararlar doğuracaktır.
Birçok kadın ekonomik sebeplerle boşanamıyor, evlilik içerisinde her türlü şiddete ve baskıya boyun eğmek zorunda kalıyor. Süre sınırlaması getirilmesi durumunda kadınlar ekonomik güvenceden yoksun kalarak boşanmaktan vazgeçmek zorunda kalabilirler.
Süreyle sınır koymak yasanın amacına açıkça aykırıdır. Burada esas olan süre değil, boşanma nedeniyle yoksulluğa düşme olgusudur.
2- Uygulamada “ara süre formülü” üzerinde duruluyor
Buna göre boşanma ile birlikte kadınların gelir durumu, iş imkânı olmaması durumunda belirli bir geçiş süresinde devlet desteği veya fon sistemi önerilmektedir. Ancak fon sisteminin kaynağı ve sürdürülebilirliği konusunda somut bir mekanizma ortaya konulmuş değildir.
Kadınların çalışamadığı için nafakaya ihtiyaç duyuyor ve özellikle 20 yılı aşkın evli kalan kadınların bu yaştan sonra iş piyasasına girmesi neredeyse imkânsız hale gelmektedir.
3- Çekişmeli Boşanma Davalarında Sürecin Hızlandırılması Arayışı
Çekişmeli boşanma davalarında tarafların kusur durumuna göre belirlenen nafaka ve tazminat süreçlerinin boşanmadan ayrılarak boşanmanın öncelikli olarak karara bağlanması fikri tartışılmaktadır.
Ancak boşanmanın hızlanması nedeni ile, boşanma süresi içinde kadın ve çocuk için bağlanan tedbir nafakası da kesilmiş olacak; bu durum kadın ve çocuğu dava sonrasındaki belirsizlik sürecinde güvencesiz bırakacaktır.
Nafaka Cinsiyetle Değil, Yoksulluk Hali ile İlgilidir
Bağlanacak olan nafaka, cinsiyetle değil, boşanmayla içine düşülecek yoksulluk hali ile ilgilidir. Kanunen erkek de yoksulluk nafakası talep edebilir. Fakat ülkedeki istihdam ve gelir eşitsizliği verileri ortadadır.
Nafaka Borçluları ve Tahsilat Gerçekleri
Ülkemizde kadınlara istihdam sağlanmıyor, kadınların desteklenmesi ve iş hayatına kazandırılması yönünde yeterli adımlar atılmıyor. Nafaka ödeyenler için bir mağduriyet varmış gibi yansıtılmaya çalışılsa da sahadaki veriler tam tersini göstermektedir.
Nafaka yükümlüsü babalar, nafakayı eşlerine ödemedikleri gibi çocuklarına da ödemiyorlar; icra takipleri ve tazyik hapsi talepleriyle tahsilat yapılmaya çalışılmaktadır.
Tamamen özel hukuk konusu olan eşlerin dayanışma ve destek yükümlülüğüne müdahale ile hâkimin somut olaya ilişkin takdir yetkisini kısıtlayacak süreler öngörülmesi açıkça ihtiyaca ve yasalara aykırıdır. Maalesef ki; “nafaka mağduriyetinden yakınanlar çoğunlukla kendi öz evlatlarına ödemekle yükümlü oldukları nafakadan da şikâyet etmektedirler.”
Bu düzenlemeyle birlikte eski kararlar değiştirilebilir mi?
Bu düzenlemeyle birlikte eski kararlar değiştirilemez çünkü geçmişe şamil kanun yapılamaz. Kazanılmış haklar Anayasa güvencesi altındadır.
Eski Mahkeme kararlarının değiştirilmesi söz konusu olduğu taktirde, bu durum Anayasa’nın hukuk güvenliği ve belirlilik ilkelerine açıkça aykırılık teşkil eder ve hukuki kaosa yol açar.
Konda Araştırma Verilerine Göre Nafaka Miktarları ve Tahsilat Oranları
Mevcut verilere bakıldığında; hükmedilen nafaka miktarlarının yüzde 66’sı 1000 TL’nin altındadır. Yalnızca yüzde 2’si 5000 TL ve üzerindedir. Üstelik bu düşük miktarların dahi yalnızca yüzde 20’si düzenli olarak tahsil edilebilmektedir. Bu rakamlar ortadayken nafakayı süreye bağlamak ya da kısıtlamak kadınların ve çocukların derin bir yoksulluğa terk edilmesi anlamına gelecektir.