Şekli Nitelikli Kanun Nedir? - Kakıcı Şimşek Hukuk Bürosu

Şekli Nitelikli Kanun Nedir?

Şekli nitelikli kanun; Anayasa hukuku ve Anayasa Yargısı uygulamasında bir yandan TBMM tarafından kabul edilebilmesi için olağan kanun nisaplarının ötesinde nitelikli çoğunluk veya özel yasama usulü gerektiren kanunları (örneğin af kanunları veya Anayasa değişiklikleri), diğer yandan biçimsel olarak kanun niteliği taşıması nedeniyle normlar hiyerarşisinde (Anayasa m. 11) ve Anayasa Mahkemesi (AYM) denetiminde özel yargı rejimine tabi yasama işlemlerini tanımlamak için kullanılan kavramdır.

Nitelikli Yasama Usulleri ve AYM Denetim Süreleri

  • Özel/Nitelikli Çoğunluk Örnekleri: Genel ve özel af kanunları için TBMM üye tam sayısının 3/5 çoğunluğu (360 oy — Anayasa m. 87); Anayasa değişikliği kanunları için 3/5 (360) veya 2/3 (400) gizli oy (Anayasa m. 175); Cumhurbaşkanı'nın geri gönderdiği kanunun aynen kabulü için salt çoğunluk (301 oy — Anayasa m. 89) şarttır.
  • AYM Şekil Denetimi (10 Gün — Anayasa m. 148 & m. 151): Kanunların ve Anayasa değişikliklerinin şekil bozukluğu iddiasıyla iptal davası, Resmî Gazete'de yayımından itibaren yalnızca 10 gün içinde ve sadece Cumhurbaşkanı veya 1/5 milletvekili (120 üye) tarafından açılabilir.
  • AYM Esas Denetimi (60 Gün — Anayasa m. 150 & m. 151): Kanunların esas bakımından Anayasaya aykırılığı için iptal davası süresi 60 gündür; ayrıca mahkemeler önündeki davalarda somut norm denetimi (Anayasa m. 152) her zaman işletilebilir.

Nitelikli Çoğunluk Gerektiren Kanunlar ve Özel Usul Şartları

Kural olarak adi kanunlar Anayasa m. 96 uyarınca toplantıya katılanların salt çoğunluğuyla (en az 151 oyla) kabul edilir. Ancak Anayasa koyucu, toplum düzenini ve anayasal statüyü derinden etkileyen bazı yasama işlemlerini daha geniş bir parlamento uzlaşısına ve ağırlaştırılmış biçimsel kurallara bağlamıştır:

  • Genel ve Özel Af Kanunları (Anayasa m. 87): TBMM üye tam sayısının beşte üç (3/5 — 360 milletvekili) çoğunluğuyla karar verilmedikçe genel veya özel af ilan edilemez. Anayasa Mahkemesi, ceza kanunlarında dolaylı af sonucu doğuran düzenlemelerin de bu nitelikli çoğunluk olmadan kabul edilmesini şekil ve yetki yönünden denetlemiştir.
  • Anayasa Değişikliği Kanunları (Anayasa m. 175): Üye tam sayısının en az üçte biri (200 milletvekili) tarafından yazılı olarak teklif edilir, Genel Kurul'da iki defa görüşülür (ivedilikle görüşülemez) ve kabul için en az 3/5 (360) veya referandumsuz doğrudan onaylanabilmesi için 2/3 (400) gizli oylama çoğunluğu aranır.
  • Geri Gönderilen Kanunların Aynen Kabulü (Anayasa m. 89/3): Cumhurbaşkanı tarafından bir kez daha görüşülmek üzere Meclis'e iade edilen bir kanunu TBMM değiştirmeden aynen kabul etmek isterse, adi nisap yerine üye tam sayısının salt çoğunluğu (301 oy) gerekir.

Normlar Hiyerarşisi (Anayasa m. 11) ve AYM Yargı Denetimi Farkları

Bir işlemin TBMM tarafından şekli nitelikte bir kanun olarak çıkarılması, o işleme Anayasa m. 11 çerçevesinde doğrudan anayasal koruma ve yargısal bağışıklık sınırları kazandırır. Şöyle ki; idari makamların işlemleri Danıştay ve İdare Mahkemelerinde iptal davasına konu edilebilirken, şeklen kanun niteliği taşıyan bir düzenleme hakkında idari yargıda dava açılamaz. Bu tür metinler yalnızca Anayasa Mahkemesi denetimine tabidir ve AYM önündeki şekil ile esas denetimleri birbirinden keskin sınırlarla ayrılır:

Denetim Türü Denetlenen Norm ve Sınır Dava Açma Süresi Kimler Başvurabilir?
Kanunlarda Şekil Denetimi (Anayasa m. 148/2) Yalnızca son oylamanın öngörülen çoğunlukla yapılıp yapılmadığı incelenir Resmî Gazete'de yayımından itibaren 10 gün Yalnızca Cumhurbaşkanı veya üye tam sayısının 1/5'i (120 milletvekili)
Anayasa Değişikliklerinde Denetim (m. 148/2) Sadece şekil yönünden (teklif/oylama çoğunluğu ve iki kez görüşme şartı); esas denetimi yasaktır Resmî Gazete'de yayımından itibaren 10 gün Yalnızca Cumhurbaşkanı veya üye tam sayısının 1/5'i (120 milletvekili)
Kanunlarda Esas Denetimi — Soyut Norm (m. 150–151) Kanunun içeriğinin (amacının, hak sınırlamasının vb.) Anayasa'ya uygunluğu Resmî Gazete'de yayımından itibaren 60 gün Cumhurbaşkanı, en fazla üyeli 2 parti grubu ve üye tam sayısının 1/5'i
Somut Norm Denetimi — İtiraz Yolu (Anayasa m. 152) Yalnızca esas yönünden Anayasa'ya aykırılık (şekil bozukluğu ileri sürülemez!) Dava devam ettiği sürece (süre sınırı yoktur; ret sonrası aynı hüküm için 10 yıl bekleme) Görülmekte olan davada mahkeme re'sen veya tarafların iddiasını ciddi bularak

Uygulamada Şekli Nitelikli Kanun Tartışmasının Önemi

Görülmekte olan bir hukuk, ceza veya idare davasında taraflardan birinin aleyhine uygulanan kanun hükmünün Meclis'te yanlış oylama usulüyle kabul edildiği düşünülse dahi, Resmî Gazete'den itibaren 10 gün geçtikten sonra veya somut norm denetimi (Anayasa m. 152) yoluyla bu şekil sakatlığı ileri sürülemez. Buna karşılık esas bakımından temel haklara (örneğin mülkiyet hakkı, hak arama hürriyeti, suçta ve cezada kanunilik) aykırı olan bir kanun maddesi için davadaki taraf avukatı Anayasa'ya aykırılık itirazında bulunarak davanın yürütüldüğü mahkemenin dosyayı Anayasa Mahkemesi'ne taşımasını talep edebilir.

Anayasa m. 153 uyarınca AYM'nin verdiği iptal kararları kesindir ve kural olarak geriye yürümez; ayrıca yasama organının hukuk boşluğunu doldurabilmesi için iptal hükmünün yürürlüğe girişi Resmî Gazete yayımından başlayarak en çok bir yıl ertelenebilir. Konunun temel kavramları için şekli kanun nedir ve şekli hukuk nedir içeriklerimizi inceleyebilirsiniz.

Şekli Nitelikli Kanun ve AYM Denetimi Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Vatandaşlar bir kanunun Anayasa'ya aykırılığı için doğrudan AYM'ye iptal davası açabilir mi?

Hayır. Anayasa m. 150 uyarınca doğrudan iptal davası (soyut norm denetimi) açma yetkisi yalnızca Cumhurbaşkanı'na, TBMM'de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubuna ve üye tam sayısının en az 1/5'ine (120 milletvekiline) tanınmıştır. Bireyler ancak kendi davalarında somut norm denetimi (Anayasa m. 152) itirazında bulunabilir veya iç hukuk yollarını tükettikten sonra temel hak ihlali nedeniyle bireysel başvuru (m. 148/3 — 30 gün) yapabilirler.

Bir kanun şekil yönünden Anayasa'ya aykırıysa mahkemede itiraz edilebilir mi?

Edilemez. Anayasa m. 148/2 ve m. 151 uyarınca kanunların şekil bakımından Anayasa'ya aykırılığı yalnızca yayımından itibaren 10 gün içinde Cumhurbaşkanı veya 120 milletvekili tarafından doğrudan iptal davası konusu yapılabilir; mahkemeler önündeki davalarda itiraz (def'i) yoluyla şekil bozukluğu ileri sürülemez.

Anayasa Mahkemesi Anayasa değişikliklerini içerik yönünden iptal edebilir mi?

Anayasa m. 148/2 açıkça Anayasa değişikliklerinin yalnızca şekil bakımından (teklif ve oylama çoğunluğuna ve ivedilikle görüşülememe şartına uyulup uyulmadığı hususunda) incelenip denetlenebileceğini hükme bağlamıştır.

Özel ve genel af kanunlarında neden 360 milletvekilinin oyu aranır?

Anayasa m. 87 uyarınca af yetkisi yargının verdiği kesinleşmiş mahkûmiyetlerin hukuki sonuçlarını ortadan kaldıran olağanüstü bir tasarruf olduğundan, sıradan çoğunluk yerine üye tam sayısının 3/5 nitelikli çoğunluğu (360 oy) aranarak geniş toplumsal ve siyasal mutabakat şart koşulmuştur.

AYM tarafından iptal edilen bir kanun geçmişteki kesinleşmiş davaları etkiler mi?

Anayasa m. 153/5 gereğince iptal kararları geriye yürümez. Ancak ceza hukukunda suçun veya cezanın ortadan kalkması ya da hafiflemesi söz konusuysa, TCK m. 7/2 lehe kanun ilkesi gereği kesinleşmiş hükümlerin uyarlanması gündeme gelebilir.

Anayasal haklar ve yüksek yargı başvuruları için: Somut norm denetimi itirazları, Anayasa Mahkemesi bireysel başvuruları ve idari davalarınız için iletişim sayfamızdan veya +90 (216) 360 60 40 numaralı hattan Kakıcı Şimşek Hukuk Bürosu'na ulaşabilirsiniz.

WhatsApp ile iletişime geç